स्मृतिहरू कहिल्यै मर्दैनन्; ती समयको धारासँगै उज्यालो भएर बगिरहन्छन्। त्यस्तै एक अविरल स्मृतिको उज्यालो बोकेको ‘दमन्ता खनाल स्मृति नारी स्रष्टा सम्मान’ यस वर्ष उदयपुरकी स्रष्टा मालावती काफ्लेको व्यक्तित्वमा समर्पित भयो। नेपाल स्रष्टा समाजद्वारा प्रदान गरिँदै आएको यस सम्मानले केवल एक व्यक्तिलाई मात्र होइन, समग्र नारी चेतनालाई अभिवन्दन गरेको अनुभूति गरायो।
नगद २० हजार १११ रुपैयाँसहित अर्पित उक्त सम्मान प्रमुख अतिथि कथाकार भागिरथी श्रेष्ठ, समाजका पूर्वअध्यक्ष विधान आचार्य, साहित्यिक पत्रकार संघका अध्यक्ष राधेश्याम लेकाली, तथा पुरस्कार संस्थापक पक्षका प्रतिनिधि इन्द्रकुमारी खनाललगायतका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको करकमलबाट प्रदान गरियो। त्यो क्षण केवल औपचारिकता थिएन—त्यो त सृजनशील यात्राप्रतिको गहिरो आदर र समाजप्रतिको समर्पणको सम्मान थियो।
यो सम्मानको जरो २०७५ सालमा रोपिएको हो, जब गीतकार पुष्पा खनालले आफ्नी आमा दमन्ता खनालको स्मृतिलाई अमर बनाउने हेतुले यसलाई स्थापना गर्नुभयो। त्यस दिन रोपिएको भावनाको बिरुवा आज नारी सशक्तिकरणको विशाल वृक्ष बनेर फैलिएको छ।
सम्मानित व्यक्तित्व मालावती काफ्ले केवल एक स्रष्टा मात्र होइनन्, समाजको पीडालाई आफ्नै स्वरमा उतार्ने संवेदनशील चेतना हुन्। झ्याउरे गीतका माध्यमबाट उनले गाउँको माटोको गन्ध बोकेका स्वरहरू सिर्जना गरेकी छन् भने ‘संगिनी’ जस्ता माध्यमबाट सामाजिक रूपान्तरणको दीप बालिरहेकी छन्। उनका शब्दहरूमा पीडा पनि छ, प्रतिरोध पनि; र आशाको एक निस्कलङ्क आकाश पनि।
उक्त कार्यक्रममा सृजनाको अर्को आयाम पनि उद्घाटित भयो। गीतकार पुष्पा खनालद्वारा रचित गजल ‘पिरतीको गीत’ को लिरिकल भिडियो लोकार्पण गरियो, जसले भावनाको सूक्ष्म तरङ्गहरूलाई दृश्य र श्रव्य स्वरूपमा बाँध्यो। गायक गंगा सोनामले त्यसका केही हरफहरू गाएर वातावरणलाई अझै भावमय बनाए भने नरेन्द्र प्यासीको संगीतले त्यसमा लयको जीवन भरेको थियो।
कार्यक्रमका वक्ताहरूले काफ्लेको योगदानलाई केवल प्रशंसा मात्र गरेनन्, त्यो एउटा प्रेरणाको स्रोत भएको कुरा पनि औंल्याए। विधान आचार्यले उनको नारी सशक्तिकरणमा देखाएको सक्रियतालाई विशेष रूपमा स्मरण गर्नुभयो भने राधेश्याम लेकालीले यस्ता पात्रको चयनले समाजको दृष्टि कति परिपक्व छ भन्ने संकेत गरेको बताउनुभयो।
भिडियो सन्देशमार्फत अमेरिका निवासी पुष्पा खनालले सम्मानित स्रष्टा र उपस्थित सबैप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्दै स्मृतिको मूल्य र सम्मानको अर्थबारे भावपूर्ण अभिव्यक्ति दिनुभयो।
सम्मान ग्रहणपछि मालावती काफ्लेका शब्दहरू झन् अर्थपूर्ण थिए। उनले आफ्नो जीवन संघर्षलाई सम्झँदै, आफूले शिक्षा पाउन नसकेको पीडालाई अरूको शिक्षामा रूपान्तरण गर्ने प्रण व्यक्त गरिन्। “महिलाहरूले दुःख नपाऊन्, समाजमा कुनै अभाव नहोस्”—उनका यी शब्दहरू केवल भनाइ होइन, उनको जीवनदर्शनकै प्रतिध्वनि हुन्। तीन दशकभन्दा बढी समयको यात्रामा महिलाहरूको उन्नति भएको उनले स्वीकार गरिन्, तर अझै धेरै गर्न बाँकी रहेको संकेत पनि गरिन्।
कार्यक्रमका सभाध्यक्ष प्रकाश घायलले काफ्लेलाई छनोट गर्न पाउनु समाजकै गौरव भएको बताउँदै सम्मानले स्रष्टा मात्र होइन, समाजलाई पनि उचाइ दिएको धारणा व्यक्त गर्नुभयो।
यस सम्मानले विगतमा पनि थुप्रै स्रष्टाहरूलाई आलोकित गरिसकेको छ—सिर्जना शर्मा, इन्द्रा गहतराज, डिक्रा वादी, प्रतिमा पोख्रेल, निर्मला मुरारी, लता गिरी, यमुना पराजुली र लक्ष्मी तिवारीजस्ता नामहरू त्यसका साक्षी छन्।
अन्ततः, यो केवल एक सम्मान समारोह थिएन; यो नारी चेतनाको उत्सव थियो, जहाँ स्मृति, संघर्ष, सृजना र सम्भावनाहरू एउटै मञ्चमा उज्यालो भएर उभिएका थिए।
