२०८२ चैत २० शनिवार
काठमाडौंको सांस्कृतिक आकाश आज एउटा अनुपम सर्जनात्मक क्षणको साक्षी बनेको छ—जहाँ शब्दको सूक्ष्म संवेदना र रङको जीवन्त अभिव्यक्ति एकअर्कामा विलीन हुँदै एउटा अद्वितीय सौन्दर्य–सम्वादको सृष्टि भएको छ। नेपाली साहित्य र चित्रकलाको विस्तीर्ण क्षितिजमा यस्तो दुर्लभ समागम विरलै देखिन्छ, जसले सृजनशीलताको गहिराइलाई मात्र होइन, यसको विस्तारलाई पनि नवीन आयाम प्रदान गर्दछ।
मुक्तककार देवेन्द्र के.सी. (देवु) का तीक्ष्ण, सूक्ष्म र भावप्रवण मुक्तकहरू भावनाको गहिरो तहमा प्रवेश गर्छन्—मानौँ शब्दहरूले आत्माको निस्तब्ध कुञ्जमा हल्का तरङ्ग उत्पन्न गरिरहेका छन्। त्यही भावलाई कलाकार महेश आचार्यका रङहरूले क्यानभासमा जीवन्त, स्पन्दित र दृष्टिगोचर बनाउँछन्। यसरी शब्द र रङबीचको यो अलौकिक अन्तर्सम्बन्धले जन्म दिएको कृति हो—‘संयोग चित्र–मुक्तक सङ्ग्रह’, जसले साहित्य र चित्रकलाबीचको सीमारेखालाई न केवल स्पर्श गरेको छ, बरु त्यसलाई पुनर्परिभाषित गर्ने साहससमेत गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) नेपाल च्याप्टरको आयोजनामा, काठमाडौंको कमलादीस्थित नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानको लेखनाथ कक्षमा सम्पन्न गरिमामय समारोहमा यो कृतिको औपचारिक लोकार्पण सम्पन्न भयो। समारोहले केवल एउटा पुस्तक विमोचनको क्षणलाई मात्र होइन, दुई सृजनात्मक विधाबीचको गहिरो संवादलाई सार्वजनिक मञ्चमा उद्घाटित गर्यो।
समारोहका प्रमुख अतिथि नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानका कुलपति भूपाल राई र नेपाल ललितकला प्रज्ञाप्रतिष्ठानका कुलपति नारदमणी हार्तमछालीले यस्ता अन्तरविधागत कृतिहरूले नेपाली सृजनशीलताको क्षितिजलाई अझ फराकिलो बनाउने धारणा व्यक्त गरे। विशेषतः भूपाल राईले चित्रको आधारमा मुक्तक रचना गरिएको यो प्रयास सम्भवतः नेपाली साहित्यकै पहिलो उदाहरण हुन सक्ने उल्लेख गर्दै यसले नयाँ विमर्श र सम्भावनाका ढोका खोलेको विचार राखे—यो कथन आफैँमा कृतिको ऐतिहासिक महत्त्वलाई उजागर गर्ने एउटा सशक्त उद्घोषजस्तै प्रतीत भयो।
वरिष्ठ समालोचक महेश पौडेलले कृतिको सूक्ष्म संवेदनशीलता र चित्रसँगको भावात्मक सहयात्रालाई उच्च मूल्याङ्कन गर्दै मुक्तक र चित्रबीचको सामञ्जस्यलाई ‘मन र दृष्टिको संयुक्त उत्सव’ का रूपमा व्याख्या गरे। उनका अनुसार, देवुका मुक्तकहरूले पाठकको अन्तर्मनमा दीर्घकालीन छाप छोड्छन् भने महेश आचार्यका चित्रहरूले त्यसलाई रङ, आकार र लयमार्फत अझ सजीव र स्पर्शयोग्य बनाउँछन्। यसरी कृति केवल पढिने मात्र नभई अनुभूत गरिने, हेरिने र भोगिने एउटा समग्र कलात्मक अनुभवमा रूपान्तरित भएको छ।
चित्रकलाको पक्षमा नगेन्द्र प्रसाद पौडेलले महेश आचार्यका क्यानभासमा प्रयोग भएका रङहरूको जीवन्तता, संरचनागत सौन्दर्य र भावाभिव्यक्तिको गहिराइलाई सूक्ष्म रूपमा विश्लेषण गर्दै यस कृतिले दृश्य–कला र साहित्यबीचको अन्तःसम्बन्धलाई सशक्त रूपमा उजागर गरेको धारणा व्यक्त गरे।
स्रष्टाद्वय देवेन्द्र के.सी. (देवु) र महेश आचार्यले आफ्नो सृजनात्मक सहयात्रालाई ‘संयोगको आत्मा’ का रूपमा व्याख्या गरे—जहाँ सामाजिक सञ्जालबाट प्रारम्भ भएको एक साधारण परिचय क्रमशः गहिरिँदै एउटा सशक्त कृतिमा परिणत भएको छ। देवुले यस यात्रालाई अप्रत्याशित तर सौभाग्यपूर्ण संयोगको रूपमा लिँदै सृजनशीलताको स्वतःस्फूर्त प्रवाहलाई स्मरण गरे भने महेश आचार्यले आफ्ना चित्रहरूसँग मुक्तकहरूको अन्तर्सम्बन्धले आफूलाई नयाँ ऊर्जा, प्रेरणा र आत्मसन्तोष प्रदान गरेको अनुभव साटे। दुवैले आफ्नो साझा कर्मभूमि पोखरा–स्याङ्जाको सन्दर्भ स्मरण गर्दै अग्रज स्रष्टाहरूबाट प्राप्त प्रेरणालाई आदरपूर्वक नमन गरे।
यो कृति कुनै सामान्य पुस्तक होइन; यो शब्द र रङबीचको एक सजीव, संवेदनशील र सौन्दर्यपरक संवाद हो—जहाँ मुक्तकका सघन हरफहरूले भावनाको गहिराइमा तरङ्ग उत्पन्न गर्छन् र चित्रका रङहरूले त्यसलाई दृश्यात्मक अमरत्व प्रदान गर्छन्। मुक्तकको सूक्ष्मता र चित्रको व्यापकता एकअर्काका पूरक बनेर यहाँ अद्भुत समन्वय सिर्जना गरेका छन्। यसले विधागत सीमाहरूलाई चुनौती दिँदै नेपाली साहित्य र कलाक्षेत्रमा अन्तरविधागत सृजनाको नयाँ सम्भावनालाई उद्घाटित गरेको छ।
अनेसास नेपाल च्याप्टरका अध्यक्ष राजेन्द्र के.सी.को सभापतित्वमा सम्पन्न उक्त समारोहमा उपकुलपति लालकाजी लामा, सन्ध्या पहाडी, पूर्वसचिव सुरेश आचार्य, साहित्यकार महेश्वर पन्त, ऋषभदेव घिमिरे लगायतका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको गरिमामय उपस्थिति रहेको थियो। कार्यक्रम सञ्चालन ऋषभदेव घिमिरेले कुशलतापूर्वक सम्पन्न गरे भने उपाध्यक्ष निर्मल रमणले स्वागत मन्तव्य राख्दै समारोहलाई आत्मीय प्रारम्भ दिएका थिए।
समारोहको समापनमा अध्यक्ष राजेन्द्र के.सी.ले सम्पूर्ण अतिथि, स्रष्टा र सहभागीप्रति हार्दिक कृतज्ञता ज्ञापन गर्दै कृतिका दुवै सर्जकलाई बधाई तथा उज्ज्वल सृजनात्मक यात्राका लागि शुभकामना व्यक्त गरे।
अन्ततः, ‘संयोग चित्र–मुक्तक सङ्ग्रह’ ले एउटा गहिरो सत्य उद्घाटित गर्दछ—जब शब्द र रङ इमान्दारितापूर्वक एकअर्कामा मिसिन्छन्, तब सृजनाले केवल रूप मात्र होइन, आत्मा पनि पाउँछ; र त्यही आत्माले कालजयी सौन्दर्यको निर्माण गर्छ। यस अर्थमा, यो कृति नेपाली साहित्य र कलाको इतिहासमा नयाँ अध्यायको रूपमा अंकित हुने निश्चित देखिन्छ—जहाँ सिर्जनशीलताको सीमाहरू पुनःपरिभाषित हुँदै भविष्यतर्फ उन्मुख भएका छन्।
