आजको जटिल, अस्थिर र मूल्य-संघर्षग्रस्त राजनीतिक परिवेशमा राज्य सञ्चालन केवल कानुन, बजेट र प्रशासनको संयोजनमा सीमित रहन सक्दैन।
शासन प्रणाली स्वयं नैतिकता, विवेक, मानवीय संवेदना र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभ्यासस्थल बन्नुपर्छ। यही सन्दर्भमा योग र ध्यानमा दीक्षित व्यक्तित्वहरूको राज्य संयन्त्रका निकायमा प्रतिनिधित्व समयानुकूल मात्र होइन, अपरिहार्य आवश्यकता बन्दै गएको छ।
आत्मअनुशासन र मानसिक स्थिरताको शक्ति
योगी–ध्यानीहरूको पहिलो विशेषता आत्मअनुशासन र मानसिक स्थिरता हो। योगले शरीरलाई स्वस्थ बनाउँछ भने ध्यानले मनलाई केन्द्रित, सन्तुलित र सजग बनाउँछ। राज्य संयन्त्रमा निर्णयहरू प्रायः दबाब, लोभ, डर र आवेगको घेराभित्र गरिन्छन्।
यस्तो अवस्थामा ध्यान अभ्यासबाट विकसित सजगताले निर्णयकर्तालाई आवेगभन्दा माथि उठेर तथ्य, विवेक र करुणाका आधारमा निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ।
स्थानीय तहमा बजेट विनियोजन जस्तो संवेदनशील विषयमा ध्यान अभ्यास गर्ने जनप्रतिनिधिहरूले व्यक्तिगत स्वार्थ वा समूहगत दबाबभन्दा पनि शिक्षा, स्वास्थ्य र खानेपानीजस्ता आधारभूत आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिएको उदाहरणहरू देखिन थालेका छन्।
सेवा–भावमा आधारित नेतृत्व
योग दर्शनको मूल मन्त्र हो । “लोकसमस्त सुखिनो भवन्तु” अर्थात् सबैको कल्याण- यही सेवाभाव योगी–ध्यानीहरूको मूल प्रेरणा हो। यस्तो चेतनाबाट निर्देशित नेतृत्वले सत्ता उपभोगलाई होइन, सेवा प्रवाहलाई केन्द्रमा राख्छ।
विश्व र स्थानीय सन्दर्भमा योग पृष्ठभूमिबाट आएका केही जनप्रतिनिधिहरूले आफ्नो तलब–भत्ता कटौती गरी सामाजिक कोष स्थापना गरेको, विपन्न नागरिकको उपचार र शिक्षा सहयोग गरेको उदाहरणले राज्य संयन्त्रलाई अझ मानवीय बनाएको छ। यसले जनविश्वास बलियो बनाउनुका साथै लोकतन्त्रको आत्मालाई जीवन्त बनाउँछ।
भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा आन्तरिक नैतिक बल
राज्य संयन्त्रमा विद्यमान भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग र पक्षपात कानुनी व्यवस्थाबाट मात्र नियन्त्रण सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि आन्तरिक नैतिक बल आवश्यक हुन्छ।
ध्यानले आत्मसाक्षात्कार, सत्यबोध र नैतिक स्पष्टता विकास गर्छ। अपरिग्रह (अधिक संचय नगर्ने), अहिंसा र सत्यका मूल्यहरू योगी–ध्यानीहरूको जीवन पद्धतिको अभिन्न अंश हुन्।
जब निर्णयकर्तामा यस्ता मूल्य दृढ हुन्छन्, तब अनैतिक कार्यबाट टाढा रहनु स्वाभाविक बन्छ। यस अर्थमा योग–ध्यानीहरूको उपस्थितिले संस्थागत शुद्धता र सुशासनलाई बल पुर्याउन सक्छ।
द्वन्द्व व्यवस्थापन र समावेशी संवाद
राज्यको अर्को प्रमुख दायित्व विविधता व्यवस्थापन हो । विचार, भाषा, जाति, वर्ग र पहिचानबीच सन्तुलन कायम गर्न राज्य दत्तचित्त हुनुपर्छ । ध्यान अभ्यासले सहानुभूति, धैर्यता, सहनशीलता र समन्वयकारी भावना विकास गर्छ।
योगी–ध्यानी जन प्रतिनिधिहरू टकरावभन्दा संवाद र समाधानलाई प्राथमिकता दिन्छन्। सामुदायिक विवाद समाधानमा उनीहरूले सबै पक्षलाई शान्त वातावरणमा राखी साझा सहमतिमा पुग्न सफल भएका उदाहरणहरू यसका प्रमाण हुन्।
दीर्घकालीन नीति र दिगो विकासको दृष्टि
योग प्रकृति–मैत्री र सन्तुलित जीवनशैलीको दर्शन हो। त्यसैले योग–ध्यानी प्रतिनिधिहरू अल्पकालीन लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन नीति निर्माणमा केन्द्रित हुन्छन्।
वातावरण संरक्षण, सार्वजनिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, शिक्षा र मानव विकासलाई प्राथमिकता दिने नीति जस्तै कि विद्यालयमा योग शिक्षा, कार्यस्थलमा ध्यान कार्यक्रम, समुदायस्तरमा मानसिक स्वास्थ्य अभियान लगायत यिनै दृष्टिकोणका प्रतिफल हुन्।
निष्कर्ष
हिजोदेखि निरन्तर योग–ध्यानको साधनामा समर्पित साधकहरू आज आसन्न निर्वाचनमा उम्मेदवारका रूपमा अगाडि आउनु संयोग होइन, समयको माग हो।
योगी–ध्यानी उम्मेदवारहरूलाई राज्य संयन्त्रसँग जोड्नु कुनै धार्मिक वा सांस्कृतिक आग्रह मात्र होइन; यो नैतिक, मानसिक र मानवीय शासनको आवश्यकता हो।
जब योग–ध्यानबाट परिष्कृत विवेक राज्यको शक्ति संरचनासँग जोडिन्छ, शासन आदेश र नियन्त्रणमा सीमित रहँदैन—सेवा, संवेदना र सन्तुलनतर्फ उन्मुख हुन्छ।
यही कारण आजको समयले योगी-ध्यानीहरूको प्रतिनिधित्वलाई सान्दर्भिक मात्र होइन, भविष्यतर्फको अपरिहार्यतामा स्वीकार्न थालेको छ। योगी-ध्यानीहरुलाई निर्वाचित गराउनु समुन्नत समाजको आवश्यकता मात्र होइन, समयको माग हो । यसलाई सबैले आत्मसात गरौं !
( लेखक काफ्ले योग ध्यान आरोग्य सञ्जाल नेपालका महासचिव एवं सामाजिक अभियन्ता हुन् ।)
