“गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥”
यस संस्कृत श्लोकले गुरुको महिमालाई अत्यन्त उच्च स्थानमा स्थापित गरेको छ। यसको अर्थ, गुरु सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनकर्ता विष्णु र संहारकर्ता महेश्वर समान हुनुहुन्छ। गुरु नै प्रत्यक्ष परब्रह्म स्वरूप हुनुहुन्छ, त्यस्ता श्रीगुरुलाई मेरो नमस्कार छ।
आज गुरु पूर्णिमा । यो हिन्दू, बौद्ध र जैन धर्मावलम्बीहरूका लागि विशेष महत्त्व बोकेको पवित्र पर्व हो। प्रत्येक वर्ष आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व महर्षि वेदव्यासको जन्मजयन्तीका रूपमा पनि मनाइन्छ। वेद, महाभारत तथा पुराणहरूको संरक्षण र व्यवस्थित सम्पादनमा उनले पुर्याएको अतुलनीय योगदानका कारण यो दिनलाई ब्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ।
गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, ज्ञान, शिक्षा, संस्कार र नैतिक मूल्यप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। हाम्रो जीवनमा सही मार्ग देखाउने, अज्ञानको अन्धकार हटाई ज्ञानको उज्यालोतर्फ डोर्याउने व्यक्ति नै गुरु हुन्। त्यसैले गुरुको स्थान माता–पितापछि सबैभन्दा उच्च मानिएको छ।
नेपालमा गुरु पूर्णिमाका दिन विद्यार्थीहरूले आफ्ना शिक्षक तथा गुरुलाई टीका, माला, पुष्प, फलफूल वा सानो उपहार अर्पण गर्दै सम्मान व्यक्त गर्ने परम्परा छ।
विद्यालय, क्याम्पस, गुरुकुल तथा धार्मिक आश्रमहरूमा विशेष कार्यक्रम आयोजना गरी गुरुको योगदानको स्मरण गरिन्छ। योग, ध्यान र आध्यात्मिक साधनामा संलग्न व्यक्तिहरूले पनि आफ्ना आध्यात्मिक गुरुप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने प्रचलन रहेको छ।
प्राचीन कालदेखि नै गुरु–शिष्य परम्परा नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक आधार रहँदै आएको छ। वेद, उपनिषद् र विभिन्न शास्त्रहरूको अध्ययन गुरुकुल प्रणालीमार्फत गरिन्थ्यो, जहाँ गुरुले केवल शिक्षा मात्र नभई अनुशासन, नैतिकता, संस्कार र जीवन जीउने कला पनि सिकाउँथे।
आधुनिक शिक्षा प्रणाली विकास भइसके पनि गुरुको सम्मान गर्ने परम्परा आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ।
आजको प्रविधिमैत्री युगमा ज्ञानका स्रोतहरू बढेका छन्, तर सही दिशा, विवेक, नैतिकता र मानवीय मूल्य सिकाउने गुरुको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण बनेको छ। गुरु पूर्णिमाले हामीलाई गुरुको सम्मान गर्नुका साथै आफूले प्राप्त गरेको ज्ञानलाई समाजको हितमा उपयोग गर्ने प्रेरणा दिन्छ।
गुरु पूर्णिमा श्रद्धा, कृतज्ञता र सम्मानको पर्व हो। यस अवसरमा आफ्ना गुरु, शिक्षक तथा ज्ञान दिने सबै व्यक्तिप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै उनीहरूको आदर्शलाई आत्मसात् गर्ने संकल्प गर्नु नै यस पर्वको वास्तविक सन्देश हो।
